عزيز بن محمد نسفى ( عزيز الدين نسفى )
319
كشف الحقايق ( فارسى )
داده و بطور مشبع و ممتع دراينباره بحث كرده است . اين رساله ضمن رسائلى كه بمجموع آن نام « الحاوى للفتاوى » داده شده است بچاپ رسيده است ج 2 ص 241 - 255 22 صفحه ( 81 ) - جذبة من جذبات الحق توازى عمل الثقلين - در احاديث مثنوى آمده است خواجه ايوب در شرح خود بر مثنوى اين جمله را مطابق متن حديث نبوى ( ص ) شمرده و غزالى در « احياء العلوم » ج 4 ص 56 بدون انتساب به قائلى آورده و جامى در « نفحات » آن را به ابوالقاسم ابراهيم بن محمد نصرآبادى متوفى ( 372 ) نسبت داده است و در اسرار التوحيد چاپ تهران ص 247 با تعبير كما قال الشيخ كه مؤيد گفته جامى است نقل شده است . ( احاديث مثنوى ص 119 ) عجلونى در « كشف الخفا » پس از ذكر نص همين جمله بعنوان حديث ( ؟ ) مىگويد . . . . كذا اشتهر و لينظر حاله . ج 1 ص صفحه ( 102 ) - بعثت لبيان الاحكام لا لبيان الحقيقة از اين عبارت كه در كتب صوفيه فراوان به چشم مىخورد در كتب حديث نشانى نيست . صفحه ( 104 ) - موتوا قبل أن تموتوا - احاديث مثنوى ص 116 صفحه ( 108 و 110 و 191 و 192 ) - كل شيئى يرجع الى اصله - عبارت معروفيست كه در كتب نحو و حكمت مىآيد و از مصطلحات علم نحو است ( در مبحث تصغير و جمع و نسبت ) و ظاهرا گمان نمىرود كه « نسفى » آن را به صورت و عنوان حديث نقل كرده باشد . گويا مصرع : « بازگردد باصل خود هر چيز » ترجمهء تحت اللفظ اين عبارت است شاعر مشهور اديب صابر نيز اين جمله را بشعر ترجمه كرده است . باصل باز شود فرع و هست نزد خرد * مر اين حديث مسلم مر اين مثل مضروب ( البته شايد از « حديث » در مصرع اخير مراد معنى اصطلاحى و در آيه آن نباشد ) . صفحه 108 - منه بدأ و اليه يعود - قسمتيست از چند حديث درباره غير مخلوق بودن قرآن كه « سيوطى » آنها را در « اللئالى المصنوعة » آورده و مدعى موضوعيت آن شده است و اين عبارت در بعضى از آن احاديث به صورت منه خرج و اليه يعود ضبط شده است و اينك يكى از آن ميان : خيركم من حفظ كتاب الله فعمل به و علمه الناس و هو كلام الله منزل غير مخلوق منه بدء و اليه يعود فمن قال مخلوق فهو كافر . لئالى المصنوعة ج 1 ص 6 صفحه 113 - فرغ الرب من الخلق و الخلق و الرزق و الاجل - اين حديث را سيوطى در جامع الصغير بنقل از « اوسط » طبرانى از طريق عبد الله بن مسعود بدين صورت آورده است و آن را حديث صحيحى شمرده :